Η Φωνολογική Επίγνωση (ΦΕ) και ο ρόλος της στη Δυσαναγνωσία

Η Φωνολογική Επίγνωση ή Φωνολογική Ενημερότητα (ΦΕ) αποτελεί προϋπόθεση για την αναγνωστική ευχέρεια. Πρόκειται για τη συνειδητή ικανότητα κατάτμησης και συγκερασμού των λέξεων σε συλλαβές και σε φωνήματα, δηλαδή σε ακουστικά-κιναισθητικά συστατικά που δε φέρουν σημασία, προκειμένου να επιτευχθεί σωστός χειρισμός αυτών. Με άλλα λόγια, αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης γλωσσικής επίγνωσης του άτομου ότι ο προφορικός λόγος αναλύεται σε προτάσεις, οι προτάσεις σε λέξεις και οι λέξεις σε συλλαβές και φωνήματα.

Οι δραστηριότητες ΦΕ αφορούν στην αναγνώριση του αριθμού των λέξεων από τις οποίες απαρτίζεται μια πρόταση, στην αναγνώριση και στον χειρισμό των συλλαβών και φωνημάτων σε αρχική, μέση και τελική θέση της λέξης, στην κατανόηση της σειράς με την οποία εμφανίζονται τα φωνήματα στη λέξη, στην αναγνώριση και παραγωγή ρίμας, στην κωδικοποίηση των φωνολογικών πληροφοριών στη μακρόχρονη μνήμη κ.α. Όλες οι παραπάνω δεξιότητες σχετίζονται άρρηκτα -αλλά όχι κατ’ ανάγκη με τον ίδιο τρόπο- με την αναγνωστική ευχέρεια.

Οι τυπικοί ενήλικες αναγνώστες, αν και διαθέτουν λειτουργική γνώση των φωνημάτων, δεν έχουν συνειδητή επίγνωση αυτών, καθώς η άριστη γνώση τους καθιστά περιττή την ενσυνείδητη επικέντρωση της προσοχής στο σημείο αυτό, και έτσι επιτρέπεται η επικέντρωση της προσοχής στο νόημα του λόγου.

Από την άλλη μεριά, τα παιδιά αναπτύσσουν απλώς μια διαισθητική γνώση των μονάδων του λόγου. Αυτή η γνώση είναι ασυνείδητη και αρχίζει να καθίσταται συνειδητή όταν ξεκινά η συστηματική διδασκαλία ανάγνωσης και γραφής. Τα παιδιά με Δυσαναγνωσία όμως παρουσιάζουν πολύ συχνά φωνολογικά ελλείμματα, και κυρίως δυσκολίες στην αντιστοιχία φωνήματος–γραφήματος, στην αναπαράσταση και στον χειρισμό μεμονωμένων φωνημάτων και στην ακουστική βραχυπρόθεσμη φωνολογική μνήμη.

Καθώς η ΦΕ αποτελεί έναν από τους πιο ισχυρούς προβλεπτικούς δείκτες της πρώιμης αναγνωστικής επίδοσης, τα παιδιά που αντιμετωπίζουν φωνολογικές δυσκολίες στην προσχολική ηλικία βρίσκονται σε κίνδυνο να αναπτύξουν αργότερα δυσκολίες σε επίπεδο αναγνωστικής ακρίβειας και κατανόησης κειμένου (Warmington & Hulme, 2012). Συνεπώς, είναι σημαντικό όλα τα παιδιά –και πόσο μάλλον όσα παρουσιάζουν φωνολογικά ελλείμματα- να εξασκούνται σε απλές δεξιότητες ΦΕ ακόμα και πριν αρχίσει η συστηματική διδασκαλία ανάγνωσης στο σχολικό πλαίσιο (Savage, Pillay, & Melidona, 2007).

 

Βιβλιογραφία

Savage, R., Pillay, V., & Melidona, S. (2007). Deconstructing rapid automatized naming: Component processes and the prediction of reading difficulties. Learning and Individual Differences17(2), 129-146.

Warmington, M., & Hulme, C. (2012). Phoneme awareness, visual-verbal paired-associate learning, and rapid automatized naming as predictors of individual differences in reading ability. Scientific Studies of Reading16(1), 45-62.